Frá því er greint í 4. tbl. Sveitarstjórnarmála að breytingar á reglum um fjármál sveitarfélaga séu meðal helstu nýjunga sem finna má í frumvarpi til nýrra sveitarstjórnarlaga, sem nýverið voru lögð fram á Alþingi – umsagnarfrestur var til 17. maí sl. Hvenær frumvarpið hlýtur afgreiðslu liggur ekki fyrir en allar líkur eru á að það verði lagt að nýju fram á haustþingi og afgreitt sem lög um áramótin. Samband íslenskra sveitarfélaga vinnur að umsögn um frumvarpið þar sem vænst er fjörugrar umræðu og má auk heldur vænta breytinga á því meðförum samgöngunefndar Alþingis.
Ástæður þess að lögð var sérstök áhersla á lagaumhverfi er varðar rekstur- og fjármálastarfsemi sveitarstjórnarstigsins við heildarendurskoðun laganna sem nú stendur yfir er ekki síst sú mikla skuldsetning sem mörg sveitarfélög búa við og valdið vanda í rekstri þeirra. Í núgildandi sveitarstjórnarlögum er eigi að finna neinar beinar takmarkanir á því hversu mikið sveitarstjórnir geta skuldsett sveitarfélög svo lengi sem eftirlitsnefnd þeirra gerir ekki athugasemd og lánastofnanir telja óhætt að veita lán til reksturs þeirra og fjárfestinga.
Í því frumvarpi sem nú liggur fyrir Alþingi er gert ráð fyrir að sveitarfélög skuldi ekki meira en 150% af reglulegum tekjum samstæðu þeirra en það er nokkuð langt frá skuldastöðu sem mörg sveitarfélög búa við nú um stundir. Í nefndu frumvarpi er lagt til að teknar verði upp tvær fjármálreglur. Önnur snýr að jafnvægi í rekstri sveitarfélaga og er henni ætlað að koma í veg fyrir að viðvarandi hallarekstur þeirra. Með henni er gert ráð fyrir að samanlögð heildarútgjöld A- og B-hluta reksturs sveitarfélaga megi á hverju 3ja ára tímabili ekki vera hærri en sem nemur samanlögðum reglulegum tekjum og þar átt við skatttekjur sveitarfélaganna en ekki óreglulegar tekjur á borð við tekjur af lóðasölu, eignasölu eða öðrum rekstrarþáttum. Hin reglan snýr að hámarksskuldum og gerir ráð fyrir að skuldir verði ekki meiri en sem nemur 150% af reglulegum tekjum.
Í skýringum við frumvarpið segir að sjóði sveitarfélaga eigi ekki að nota til áhættufjárfestinga og útgangspunktur í rekstri þeirra eigi að vera geta til að framkvæma lögbundin verkefni með fullnægjandi hætti. Þessi viðmið hafi um langt árabil legið til grundvallar resktri sveitarfélaga en ekki dugað til. Frumvarpið mun þó ekki útiloka aðkomu sveitarfélaga að atvinnuuppbyggingarverkefnum.
Samkvæmt frumvarpinu verður sveitarfélögum skylt að sjá til þess jafnvægi verði milli samanlagðra rekstrartekna og heildarútgjalda vegna rekstrar samstæðu, A- og B-hluta, á hverju 3ja ára tímabili. Ef sveitarfélag er rekið með halla árið 2012, sem dæmi, hefur það árin 2013 og 14 til þessa að jafna hallann. Í þessu felst að svigrúm í fjárhagsáætlun næsta árs ræðst af rekstrarniðurstöðu fyrra árs og áætlaðri útkomu yfirstandandi árs.
Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að sveitarfélög verði flokkuð eftir skuldum þeirra, rekstri og öðrum fjárhagslegum þáttum – en eftirlit með fjárhag þeirra byggist svo, eftir því sem við á, á þeirri flokkun. Útfærsla þessi byggist á tillögum samráðsnefndar ríkis og sveitarfélaga um efnahagsmál þar sem lagt er til að sveitarfélögin verði flokkuð í 3 grundvallarflokka byggða á fjárhagslegum upplýsingum.
Í fyrsta lagi sé það flokkur sveitarfélaga sem eru innan 150% skuldareglu; afskipti af fjármálum þeirra eru lítil. Í öðru lagi flokkur sem fullnægir ekki viðmiðum þessa ákvæðis, þ. e. hafi skuldir og skuldbindingar yfir 150% og/eða hafi ekki tekist að fullnægja skilyrði um jafnvægi í rekstri. Heimild verður fyrir eftirlitsaðila til inngripa. Í 3ja lagi flokkur sveitarfélaga þar sem skuldir eru yfir 250% af tekjum og/eða hafi ítrekað brotið gegn reglum sveitarstjórnarlaga um fjármál. Gengið er út frá að aðhald að þessum sveitarfélögum sé mikið.
Enn er margt óljóst um áhrif fjármálareglnanna og líkur á að veita þurfi aðlögunartíma áður en lögin taka gildi. Til greina kemur að setja ákvæði hér að lútandi til bráðabirgða sem endurskoðuð verða innan tiltekins árafjölda í ljósi reynslunnar af framkvæmd fjármálareglunnar.