Á Íslandi, líklega öðrum löndum fremur, á sér stað að því er virðist endalaus umræða um hugtökin landsbyggð – höfuðborg og á sér margar ástæður. Þrátt fyrir fámennið og smæð landsins er sem tvær þjóðir byggi landið, talað er t. a. m. um kjördæmapot landsbyggðarþingmanna en sjaldnar ef nokkru sinni um pot þingmanna höfuðborgarsvæðisins. Sú staðhæfing hefur lengi lifað að landsbyggðin, sem er sannarlega ekki einslaga, sé efnahagsleg byrði sem höfðuborgarsvæðið þarf að bera – og byggðastefnan löngu gjaldþrota, ef hún var þá einhvern tíma til. Getur verið að málið sé svo einfalt að best væri að öllu væri fyrirkomið á einum litlu bletti á suð-vestur horni Íslands, að ekki þyrfti að byggja upp þjóðvegakerfi nema til að þjóna næsta nágrenni höfuðborgarsvæðisins, sem hefur teygt sig á sl. árum norður til Borgarness og austur til Selfoss.

Þrátt fyrir skipbrot íslenska bankakerfisins er hún býsna lífseig sú skoðun að verðmætasköpunin eigi upphaf sitt einkum og sér í lagi í þéttbýli suð-vestur hornsins og það fé sem til framkvæmda fer á landsbyggðinni – og gildir einu hvar – komi úr sjóðum þaðan og eðlilegt að þær framkvæmdir séu tortryggðar enda megi færa fyrir því gild rök að allt fjármagn nýtist þar sem það varð til. Er þessi lífseiga saga, þessi linnulitla umræða, byggð á réttmætri niðurstöðu rannsókna sem með óyggjandi hætti styðja staðhæfinguna að landsbyggðin sé baggi á höfuðborgarsvæðinu?

Um mitt liðið sumar skrifaði hagfræðingurinn Kristinn Hermannsson grein í Bæjarins besta á Ísafirði, sem hann nefnir Hvað er málið með landsbyggðina? Í öndverðri grein sinni segir Kristinn það ranga forsendu sem margir gefi sér í opinberri umræðu að landsbyggðin sé efnahagslegur baggi á höfuðborgarsvæðinu, einfaldlega svo. Segir hann rannsóknir hagfræðinga og annarra sérfræðinga sýna þegar í tölur er rýnt. Nefnir Kristinn sem dæmi að „landsbyggðin skilar meiri skatttekjum inn í pottinn en hún tekur út“ í formi vegaframkvæmda eða styrkja til að nefna eitthvað. Kristinn segir að ástæða þess að þingmenn þurfa að flytja peninga út á land með sértækum aðgerðum sé að fjármunir, sem verða til úti á landi, renni sjálfkrafa suður á höfuðborgarsvæðið.

Í grein Kristins segir síðan:

„Líklega væri farsælasta lausnin að skilja bara örlítið meiri pening eftir úti á landi og veita fólki þar sjálfræði til að ráðstafa því fé eins og það best telur. Þá gætum við vonandi losað okkur við byggðavandamálið og kjördæmapotið. Þeir sem eru gerendur og geta haft áhrif á sína framtíð eru bæði hamingjusamari og árangursríkari en þeir sem hafa ekki vald yfir aðstæðum sínum og þurfa sífellt að vera í vörn.

Þar með er ekki sagt að allar byggðir verði eilífar eða eigi að vera það, en það á að gefa fólki sanngjarnt tækifæri. Höfuðborgin græðir ekkert á því ef illa gengur úti á landi. Um allt land eru ónýtt tækifæri til útflutnings sem krefjast hugvits og tækniþekkingar til að þróa megi hagkvæma og sjálfbæra nýtingu. Hér fara hagsmunir höfuðborgar og landsbyggðar saman því auknar gjaldeyristekjur þarf til að greiða fyrir innflutning, sem er forsenda nútímasamfélags á Íslandi.

Áþreifanlegt dæmi um þetta er fiskeldi, sem er vaxandi atvinnugrein víða um land en krefst stöðugrar þróunar og árvekni. Öll sú velta fer að lokum um höfuðborgarsvæðið hvort sem er þegar vörunni er flogið á markað, gjaldeyririnn skilar sér í gegnum bankakerfið, starfsmenn neyta innfluttra vara eða vegna áðurnefnds flæðis í gegnum skattkerfið. Þó hér sé sé til skýringar minnst á dæmigerðan vöruútflutning mætti allt eins nefna skapandi greinar, viðburði, ráðstefnugesti eða erlenda nemendur, svo fáein dæmi séu tekin af handahófi.“

Er það ekki grundvallaratriði í þessu sambandi einmitt það sem Kristinn skrifar að höfuðborgin græðir ekkert á því ef illa gengur úti á landi. Og öfugt, landsbyggðin græðir ekkert á að illa gengur á höfuðborgarsvæðinu! Það þarf ekki mikinn speking til að átta sig á þessu en engu að síður er því þannig farið að umræðan leitar ávallt í þennan farveg og fyrr en varir eru framkomnar andstæður í formi landsbyggðar og höfuðborgar. Einhverjum kann að þykja umræðan bara spennandi og vilji þ. a. l. halda henni gangandi sem lengst en þjóð með liðlega 300 þúsund íbúa hefur margt betra með tímann að gera, einkum nú þegar verkefnið er sameiginlegt að þoka landinu út úr þeim efnahagskröggum sem það er í. Skiptir engu máli hvar sökudólgana kann að vera að finna því nú ríður á að standa saman.

Meira síðar ...