Þegar gluggað er í vef forsætisráðuneytis kemur ýmislegt athyglisvert í ljós. Undir liðnum Verkefni er að finna umfjöllun um mannfjölda, samgöngur og búsetuþróun. Eftirfarandi byggir á umfjöllun ráðuneytisins um framangreint og er hin athyglisverðasta lesning.
Sú stefna hefur verið ráðandi í byggðamálum á Íslandi að viðhalda skuli og efla byggð alls staðar á landinu. Af almennri umræðu mætti þó ráða að þessi stefna hafi beðið skipbrot og flóttinn frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins sé óstöðvandi. Í framtíðinni verði Ísland borgríki á suðvesturhorninu með gríðarstóra náttúruparadís og frístundasvæði fyrir borgarbúa á meginhluta landsins.
Séu mannfjöldatölur Hagstofu Íslands (2010a) skoðaðar blasir þó við nokkuð önnur mynd. Á tímabilinu 1901–2010 fjölgaði Íslendingum úr rúmum 78 þúsundum í tæp 320 þúsund. Fjölgunin var langmest á höfuðborgarsvæðinu en annarsstaðar á landinu fjölgaði íbúum engu að síður úr rúmum 70 þúsundum í tæp 118þúsund eða um 67%. Fjölgunin var mismikil eftir landshlutum en verulegrar fólksfækkunar gætti aðeins á Vestfjörðum á þessu 110 ára tímabili.
Mannfjöldaþróun á Íslandi á 20. öld hefur einkennst af almennri þéttbýlisvæðingu fremur en fólksfækkun á landsbyggðinni sem slíkri. Árið 1901 voru Reykjavík, Ísafjörður og Akureyri einu þéttbýliskjarnar landsins þar sem íbúar voru fleiri en þúsund talsins (Hagstofa Íslands, 2010a). Árið 2010 átti það við um sjö byggðakjarna á höfuðborgarsvæðinu og 24 byggðakjarna utan þess (Hagstofa Íslands, 2010b). Þá bjuggu 81 þúsund Íslendingar eða fjórðungur þjóðarinnar í slíkum byggðakjörnum utan höfuðborgarsvæðisins. Þetta er talsvert meiri fjöldi en bjó á Íslandi öllu í upphafi 20. aldar.
Byggðakjarnar utan höfuðborgarsvæðisins með yfir þúsund íbúum dreifast nokkuð jafnt um landið. Fimm þeirra eru á Suðurnesjum, fjórir á Vesturlandi, fimm á Norðurlandi, fjórir á Austurlandi, fimm á Suðurlandi en aðeins einn á Vestfjörðum. Á tímabilinu 2001–2010 fjölgaði íbúum þessara byggðakjarna að meðaltali um 15% sem er nokkuð yfir landsmeðaltali (Hagstofa Íslands, 2010b). Fólki fækkar raunar í fimm þessara byggðakjarna en í þremur þeirra er fækkunin fremur væg.
Staða þessara 24 byggðakjarna er nokkuð mismunandi eftir stærð þeirra og aðstæðum á hverjum stað en almennt eru tækifæri til atvinnu, verslunar, þjónustu og afþreyingar þokkaleg og samgöngur eru tiltölulega greiðar. Þeir mynda á vissan hátt net þéttbýlis á landsbyggðinni sem heldur smærri stöðum og dreifbýlinu í byggð. Í sumum tilvikum njóta slíkir byggðakjarnar nábýlis við höfuðborgarsvæðið og útvíkka áhrifasvæði þess. Þannig styrkir ríflega sex þúsund manna byggðakjarni á Selfossi til dæmis byggð austur að Hvolsvelli og jafnvel lengra. Mikilvægi annarra byggðakjarna á borð við Akureyri hefur hins vegar á stórum hluta byggst á fjarlægð þeirra frá höfuðborgarsvæðinu og því sjálfstæða hlutverki sem þeir gegna fyrir smærri byggðakjarna og sveitir á áhrifasvæði sínu.
Byggðakjarnar með færri en þúsund íbúa eru 65 talsins samkvæmt Hagstofu Íslands (2010b). Í þessum byggðakjörnum búa nítján þúsund manns og hefur íbúafjöldi þeirra að meðaltali staðið í stað á síðustu tíu árum. Hins vegar er fólksfjöldi aðeins í jafnvægi í tæpum þriðjungi þessara byggðakjarna en í meirihluta þeirra er ýmist umtalsverð fólksfjölgun eða umtalsverð fólksfækkun.
Með sóknaráætlun til eflingar atvinnulífi og samfélagi um land allt (20/20 – sóknaráætlun fyrir Ísland) sem samþykkt var af ríkisstjórn Íslands var blásið til sóknar í öllum landshlutum. Markmið sóknaráætlunarinnar er að efla atvinnulíf og samfélag um allt land með fjárfestingu í mannauði og nauðsynlegum innviðum efnahagslífsins og stefnu um hvernig megi styrkja menntun og menningu, nýsköpun og þróun, umhverfismál og samfélagslega innviði.
Á Austursvæðinu eru ríflega tíu þúsund íbúar. Frá Vopnafirði í norðri til Djúpavogs í suðri eru um 180 kílómetrar að sumri þegar fjallvegir um Hellisheiði og Öxi eru opnir en hátt í 300 kílómetrar að vetri. Egilsstaðir/Fellabær er stærsti byggðakjarninn með hátt í þrjú þúsund íbúa en á Reyðarfirði, Eskifirði og Neskaupsstað eru yfir þúsund íbúar í hverjum byggðakjarna. Um níu þúsund af ríflega tíu þúsund íbúum svæðisins búa um eða innan 70 kílómetra frá flugvellinum á Egilsstöðum. Frekari samgöngubætur eru þó nauðsynlegar til þess að svæðið allt geti talist eitt samgöngusvæði.
Þriðja vaxtarsvæðið á landinu er Austursvæðið en á svæðinu frá Vopnafirði til Djúpavogs fjölgaði fólki um 10% á tímabilinu 2001–2010. Þetta svæði er hið sama og gert er ráð fyrir í sóknaráætluninni en kjarni þess er nokkuð dreifður milli einstakra byggðakjarna. Þannig eru hátt í þrjú þúsund íbúar á Egilsstöðum/Fellabæ, um fimmtán hundruð á Neskaupsstað, um þúsund á Eskifirði og Reyðarfirði en um sjö hundruð á Fáskrúðsfirði og Seyðisfirði.
Á tímabilinu 2001–2010 fjölgaði um 37% á Egilsstöðum/Fellabæ en orsakir þess kunna að vera fjölþættari. Frá því þéttbýliskjarninn á Egilsstöðum var stofnaður með lögum árið 1947 hefur fólksfjölgun þar verið nokkuð stöðug með fáeinum undantekningum. Í öðrum byggðakjörnum norðan og sunnan við miðsvæði Austurlands fækkar fólki nokkuð á þessu tímabili. Mest er fækkunin á sunnanverðum Austfjörðum um 14% á Djúpavogi, 18% á Stöðvarfirði og 24% á Breiðdalsvík. Fólki fækkar þó einnig um 11% á Seyðisfirði og 5% á Vopnafirði.
Á Austurlandi hefur þéttbýli verið í nokkuð örum vexti á síðustu árum, að hluta til vegna stórframkvæmda í atvinnumálum. Fólksfjölgun á Austursvæðinu er raunar bundin við tiltölulega greiðfært og þéttbýlt samgöngusvæði sem afmarkast af Egilsstöðum, Norðfirði og Fáskrúðsfirði. Hins vegar fækkar fólki fámennari byggðakjörnum sem eiga við erfiðari samgöngur að stríða. Svæðið nýtur góðs af reglulegu innanlandsflugi um Egilsstaðaflugvöll en um 60 mínútur eru milli Egilsstaða og Reykjavíkur. Styrkja þarf innviði svæðisins með talsverðum samgöngubótum til þess að það geti talist eitt atvinnu- og þjónustusvæði.